Muhammet Yıldırım "Türkiye Eğitim Sisteminin Genel Görünümü"

28 Eylül 2025 19:05

TÜRKİYE EĞITIM SISTEMININ GENEL GÖRÜNÜMÜ Türkiye eğitim sistemi, OECD verilerine yansıyan okullaşma oranlarındaki kayda değer artış ve öğretmen başına düşen öğrenci sayılarındaki iyileşme gibi olumlu makro göstergelerle sahada yaşanan güvenlik, istihdam, eşitsizlik ve finansman sorunları arasında ikili bir görünüm sergilemektedir. Türk Eğitiminin Sayısal Görünümü 2024-2025 eğitim-öğretim yılı itibarıyla Türkiye’de örgün eğitimde 18 milyon 710 bin öğrenci bulunmaktadır. Bu öğrencilerin ?,71’i (15,8 milyon) devlet okullarında, %8,72’si (1,6 milyon) özel okullarda, %6,57’si (1,2 milyon) ise açık öğretimde eğitim görmektedir . Toplam 75 bin 467 eğitim kurumunun ’una (14 bin 352) tekabül eden özel okul sayısı, son yıllarda artış eğilimi göstermiştir. Sistemde görev yapan 1 milyon 168 bin 896 öğretmenin 175 bin 499’u özel okullarda çalışırken devlet okullarında çalışan yaklaşık 100 bin ücretli öğretmen, asgari ücretin altında gelirle geçinmek zorundadır . Türkiye’de Örgün Eğitimin Sayısal Görünümü (2024-2025 verileri yaklaşık sayıları vermektedir.) Örgün eğitimde toplam öğrenci sayısı 18 milyon710 bindir. Devlet okullarındaki öğrenci sayısı 15 milyon 849 bin öğrencidir. Özel Okullardaki Öğrenci Sayısı 1milyon 631 bin öğrencidir. Açık öğretimdeki öğrenci sayısı 1milyon 229 bin öğrencidir. Toplam eğitim kurumu sayısı 75 bin 467’dir. Devlet okulu sayısı 61 bin 111’dir. Özel okul sayısı 14 bin 352’dir. Toplam öğretmen sayısı 1milyon 168.896’dır. Devlet okulu öğretmen sayısı 993 bin 397’dir. Özel okul öğretmen sayısı 175 bin 400’dür. Ücretli öğretmen sayısı yaklaşık 100 bindir. Öğretmenlerin Çalışma Koşulları ve Geçim Sıkıntısı Öğretmenlik mesleği, Türkiye genelinde ciddi bir ekonomik baskı ve iş güvencesizliği ile karşı karşıyadır. Özellikle özel okullarda çalışan öğretmenler, “düşük maaş, güvencesizlik ve mobbing” ile mücadele etmektedir . Özel okul öğretmenleri birçok ilimizde asgari ücretin altında maaşlarla çalıştırılmakta ve maaş politikaları “patronların insafına” bırakılmıştır. Her yıl sözleşme yenileme baskısı altında çalışan eğitimciler, iş güvencesinden yoksundur. Bu durum, yalnızca özel sektörle sınırlı değildir. Devlet okullarında görev yapan yaklaşık 100 bin ücretli öğretmen, asgari ücretin altında ücret almakta ve güvencesiz bir şekilde hizmet vermektedir. Kamuda kadrolu olarak çalışan öğretmenler de “Başöğretmen”, “Uzman Öğretmen”, ”Öğretmen” kariyer basamaklarına bölünerek aynı işi yapan öğretmenler arasında ücret farkı yaratılmıştır. OECD’nin “Bir Bakışta Eğitim 2025” raporu, öğretmen maaşlarında reel artışa işaret etse de yüksek enflasyon karşısında bu artışın geçim sıkıntısını ne ölçüde hafiflettiği, sahada çalışan eğitimciler için ciddi bir soru işaretidir. Okul Altyapısı ve Destek Personeli Eksikliği Okulların temel işlevlerini yerine getirebilmesi için gerekli olan güvenlik ve temizlik personeli sorunu, Türkiye genelinde yaygın bir problemdir. Milli Eğitim Bakanlığı verilerine göre devlet okullarında toplam 143 bin 355 temizlik personeli görev yapmaktadır. Ancak bu personelin yalnızca 49 bin 578’i kadrolu iken, 30 bini İŞKUR Toplum Yararına Çalışma Programı (TYP), 63 bin 777’si ise İş Gücü Uyum Programı (İUP) kapsamında geçici olarak istihdam edilmektedir. İUP kapsamında istihdam edilen personele, asgari ücretin yarısından az bir “cep harçlığı” ödenmekte ve sigorta primleri yatırılmamaktadır. Haftada üç gün çalışan bu geçici personel uygulaması, okul hijyeni için yetersiz kalmakta ve salgın hastalık riskini arttırmaktadır. Benzer bir şekilde, birçok okulda güvenlik görevlisi bulunmaması, öğrenci ve eğitimcilerin güvenliği açısından ciddi bir tehdit oluşturmaktadır. Bölgesel ve Sosyoekonomik Eşitsizlikler Eğitimde fırsat eşitliği hedefi, Türkiye’de halen büyük bir sorun olarak varlığını sürdürmektedir. OECD verileri, okullaşma oranlarındaki bölgesel farklılıkların çarpıcı boyutunu gözler önüne sermektedir. 15-19 yaş aralığında, Kuzeydoğu Anadolu-Doğu bölgesi için okullaşma oranı `,5 iken, Kuzeydoğu Anadolu-Batı bölgesi için bu oran ?,2’dir . Bu farkın temelinde, eğitim altyapısındaki büyük yetersizlikler ve yoksulluk yatmaktadır. Ayrıca, sınav odaklı eğitim sistemi, aileleri ek mali yük getiren özel ders ve dershanelere yönlendirerek eşitsizliği daha da derinleştirmektedir. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Doç. Dr. Yusuf Kızıltaş’ın ifadesiyle, “Taşrada yetişen çocuk ile şehir merkezinde yetişen öğrencinin imkânları aynı değil. Ancak sınav sistemi herkesi aynı kulvarda yarıştırıyor” . Bu durum, eğitimin bir “fırsat eşitliği” aracı olmaktan çıkıp var olan eşitsizlikleri pekiştiren bir mekanizmaya dönüştüğünü göstermektedir. Özel Okullarda Denetim ve Fiyat Politikaları Özel okul sektöründeki denetim zafiyeti ve fahiş fiyat artışları, veliler üzerinde ciddi bir ekonomik yük oluşturmaktadır. 03 Ocak 2025’te yürürlüğe giren yönetmelik değişikliği, erken kayıt döneminde velileri zor durumda bırakan fırsatçı uygulamaları önlemeyi hedeflese de uygulamada sorunlar devam etmektedir. Özel okulların fiyat politikaları “ayrıcalıklı” görünen eğitim ortamını yüksek kâr elde etme mantığıyla pazarlayarak eğitimi ticarî bir meta haline getirmekte ve eğitimde fırsat eşitliğini temelden sarsmaktadır. Öte yandan özel okul öğretmenlerinin çalışma koşulları, sektörün diğer olumsuz yönüdür. Maaşların patron insafına bırakılması, sürekli izlenme hissi ve mobbing, öğretmenlerin mesleki motivasyonunu ve dolayısıyla eğitim kalitesini doğrudan düşürerek kendi içinde tezat bir yapı oluşmasına sebep olmaktadır. Tüm öğretmenler için kamu ve özel sektörde yasal taban maaş belirlenmesi özel okullardaki keyfi ücret politikalarının önüne geçebilecek basit bir adımdır. Ücretli öğretmenlik uygulamasının sonlandırılarak tüm eğitim emekçilerinin kadrolu ve güvenceli istihdamı, eğitimde kalitenin artırılması ve iş güvencesi için vazgeçilmezdir. Öğretmenlerin mesleki gelişimleri ve motivasyonları için adil ve şeffaf kariyer basamağı sistemi yeniden tesis edilmelidir. Tüm okullarda güvenlik görevlisi ve yeterli sayıda kadrolu temizlik personeli istihdamı için merkezi bütçeden kaynak ayrılmalı, geçici ve güvencesiz istihdam modelleri (TYP, İUP) terk edilmelidir Özellikle Doğu Anadolu gibi dezavantajlı adledilen bölgelerdeki okulların fiziki altyapı, teknoloji ve donanım ihtiyaçları acilen giderilerek bölgeler arası farkın kapatılması sağlanmalıdır. Sınav odaklı eğitim modelinden, nitelikli ve yaratıcı düşünceyi teşvik eden bir modele geçiş yapılmalı, böylece dershanelere olan bağımlılık azaltılmalıdır. Bölgesel eşitsizlikleri gidermek amacıyla, dezavantajlı bölgelerdeki öğrencilere yönelik ek burs olanakları, ücretsiz ulaşım ve beslenme desteği gibi sosyal politikalar hayata geçirilerek sosyo-ekonomik yönden dezavantajlı çocuklar, gençler eğitim ortamlarına dahil edilmelidir. Anadili farklı olan öğrencilerin eğitime erişimini kolaylaştıracak kapsayıcı, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı kimliğinde bütünleşmeye katkı sağlayıcı, dil politikaları geliştirilmelidir. Özel okulların ücret artışları ve kayıt süreçleri, MEB tarafından sıkı bir şekilde denetlenmeli ve velileri zor durumda bırakan erken kayıt uygulamalarının önüne geçilmelidir. Özel okul öğretmenlerinin hak ve sorumluluk alanları belirlenmeli, sendikal örgütlenme özgürlükleri ve insanca yaşayabilecekleri ücretlere kavuşmaları için yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Eğitim politikaları, saha verileri ve paydaş görüşleri (öğretmenler, sendikalar, akademisyenler, veliler... ) doğrultusunda şekillendirilmeli, tepeden inmeci uygulamalardan kaçınılmalıdır. Eğitim yatırımlarının ve politikalarının etkinliği, bağımsız izleme ve değerlendirme mekanizmaları ile sürekli olarak ölçülmeli ve raporlanmalıdır. Türkiye eğitim sistemi; öğretmen hakları, okul altyapısı, bölgesel eşitsizlikler ve denetim mekanizmaları noktalarında ciddi yapısal sorunlarla yüzleşmeye devam etmektedir. Bu sorunların çözümü ancak kapsamlı, uzun vadeli ve siyasi kaygılardan arındırılmış bir reform paketi ile mümkün olacaktır. Eğitimin, ülkenin en önemli beşeri sermaye yatırımı olduğu gerçeğinden hareketle, tüm paydaşların katılımıyla geliştirilecek çözümler, hem bireylerin hem de Türkiye’nin geleceğine yapılacak en anlamlı yatırım olacaktır. MUHAMMET YILDIRIM

Paylaş

Yazı boyutu

100%

TÜRKİYE EĞITIM SISTEMININ GENEL GÖRÜNÜMÜ

Türkiye eğitim sistemi, OECD verilerine yansıyan okullaşma oranlarındaki kayda değer artış ve öğretmen başına düşen öğrenci sayılarındaki iyileşme gibi olumlu makro göstergelerle sahada yaşanan güvenlik, istihdam, eşitsizlik ve finansman sorunları arasında ikili bir görünüm sergilemektedir.

Türk Eğitiminin Sayısal Görünümü

2024-2025 eğitim-öğretim yılı itibarıyla Türkiye’de örgün eğitimde 18 milyon 710 bin öğrenci bulunmaktadır.

Bu öğrencilerin %84,71’i (15,8 milyon) devlet okullarında,

%8,72’si (1,6 milyon) özel okullarda,

%6,57’si (1,2 milyon) ise açık öğretimde eğitim görmektedir .

Toplam 75 bin 467 eğitim kurumunun %19’una (14 bin 352) tekabül eden özel okul sayısı, son yıllarda artış eğilimi göstermiştir. Sistemde görev yapan 1 milyon 168 bin 896 öğretmenin 175 bin 499’u özel okullarda çalışırken devlet okullarında çalışan yaklaşık 100 bin ücretli öğretmen, asgari ücretin altında gelirle geçinmek zorundadır .

Türkiye’de Örgün Eğitimin Sayısal Görünümü

(2024-2025 verileri yaklaşık sayıları vermektedir.)

Örgün eğitimde toplam öğrenci sayısı 18 milyon710 bindir.

Devlet okullarındaki öğrenci sayısı 15 milyon 849 bin öğrencidir.

Özel Okullardaki Öğrenci Sayısı 1milyon 631 bin öğrencidir.

Açık öğretimdeki öğrenci sayısı 1milyon 229 bin öğrencidir.

Toplam eğitim kurumu sayısı 75 bin 467’dir.

Devlet okulu sayısı 61 bin 111’dir.

Özel okul sayısı 14 bin 352’dir.

Toplam öğretmen sayısı 1milyon 168.896’dır.

Devlet okulu öğretmen sayısı 993 bin 397’dir.

Özel okul öğretmen sayısı 175 bin 400’dür.

Ücretli öğretmen sayısı yaklaşık 100 bindir.

Öğretmenlerin Çalışma Koşulları ve Geçim Sıkıntısı

Öğretmenlik mesleği, Türkiye genelinde ciddi bir ekonomik baskı ve iş güvencesizliği ile karşı karşıyadır. Özellikle özel okullarda çalışan öğretmenler, “düşük maaş, güvencesizlik ve mobbing” ile mücadele etmektedir . Özel okul öğretmenleri birçok ilimizde asgari ücretin altında maaşlarla çalıştırılmakta ve maaş politikaları “patronların insafına” bırakılmıştır. Her yıl sözleşme yenileme baskısı altında çalışan eğitimciler, iş güvencesinden yoksundur. Bu durum, yalnızca özel sektörle sınırlı değildir.

Devlet okullarında görev yapan yaklaşık 100 bin ücretli öğretmen, asgari ücretin altında ücret almakta ve güvencesiz bir şekilde hizmet vermektedir. Kamuda kadrolu olarak çalışan öğretmenler de “Başöğretmen”, “Uzman Öğretmen”, ”Öğretmen” kariyer basamaklarına bölünerek aynı işi yapan öğretmenler arasında ücret farkı yaratılmıştır.

OECD’nin “Bir Bakışta Eğitim 2025” raporu, öğretmen maaşlarında reel artışa işaret etse de yüksek enflasyon karşısında bu artışın geçim sıkıntısını ne ölçüde hafiflettiği, sahada çalışan eğitimciler için ciddi bir soru işaretidir.

Okul Altyapısı ve Destek Personeli Eksikliği

Okulların temel işlevlerini yerine getirebilmesi için gerekli olan güvenlik ve temizlik personeli sorunu, Türkiye genelinde yaygın bir problemdir. Milli Eğitim Bakanlığı verilerine göre devlet okullarında toplam 143 bin 355 temizlik personeli görev yapmaktadır. Ancak bu personelin yalnızca 49 bin 578’i kadrolu iken, 30 bini İŞKUR Toplum Yararına Çalışma Programı (TYP), 63 bin 777’si ise İş Gücü Uyum Programı (İUP) kapsamında geçici olarak istihdam edilmektedir. İUP kapsamında istihdam edilen personele, asgari ücretin yarısından az bir “cep harçlığı” ödenmekte ve sigorta primleri yatırılmamaktadır. Haftada üç gün çalışan bu geçici personel uygulaması, okul hijyeni için yetersiz kalmakta ve salgın hastalık riskini arttırmaktadır. Benzer bir şekilde, birçok okulda güvenlik görevlisi bulunmaması, öğrenci ve eğitimcilerin güvenliği açısından ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.

Bölgesel ve Sosyoekonomik Eşitsizlikler

Eğitimde fırsat eşitliği hedefi, Türkiye’de halen büyük bir sorun olarak varlığını sürdürmektedir. OECD verileri, okullaşma oranlarındaki bölgesel farklılıkların çarpıcı boyutunu gözler önüne sermektedir. 15-19 yaş aralığında, Kuzeydoğu Anadolu-Doğu bölgesi için okullaşma oranı %60,5 iken, Kuzeydoğu Anadolu-Batı bölgesi için bu oran %83,2’dir . Bu farkın temelinde, eğitim altyapısındaki büyük yetersizlikler ve yoksulluk yatmaktadır. Ayrıca, sınav odaklı eğitim sistemi, aileleri ek mali yük getiren özel ders ve dershanelere yönlendirerek eşitsizliği daha da derinleştirmektedir. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Doç. Dr. Yusuf Kızıltaş’ın ifadesiyle, “Taşrada yetişen çocuk ile şehir merkezinde yetişen öğrencinin imkânları aynı değil. Ancak sınav sistemi herkesi aynı kulvarda yarıştırıyor” . Bu durum, eğitimin bir “fırsat eşitliği” aracı olmaktan çıkıp var olan eşitsizlikleri pekiştiren bir mekanizmaya dönüştüğünü göstermektedir.

Özel Okullarda Denetim ve Fiyat Politikaları

Özel okul sektöründeki denetim zafiyeti ve fahiş fiyat artışları, veliler üzerinde ciddi bir ekonomik yük oluşturmaktadır. 03 Ocak 2025’te yürürlüğe giren yönetmelik değişikliği, erken kayıt döneminde velileri zor durumda bırakan fırsatçı uygulamaları önlemeyi hedeflese de uygulamada sorunlar devam etmektedir. Özel okulların fiyat politikaları “ayrıcalıklı” görünen eğitim ortamını yüksek kâr elde etme mantığıyla pazarlayarak eğitimi ticarî bir meta haline getirmekte ve eğitimde fırsat eşitliğini temelden sarsmaktadır. Öte yandan özel okul öğretmenlerinin çalışma koşulları, sektörün diğer olumsuz yönüdür. Maaşların patron insafına bırakılması, sürekli izlenme hissi ve mobbing, öğretmenlerin mesleki motivasyonunu ve dolayısıyla eğitim kalitesini doğrudan düşürerek kendi içinde tezat bir yapı oluşmasına sebep olmaktadır.

Tüm öğretmenler için kamu ve özel sektörde yasal taban maaş belirlenmesi özel okullardaki keyfi ücret politikalarının önüne geçebilecek basit bir adımdır.

Ücretli öğretmenlik uygulamasının sonlandırılarak tüm eğitim emekçilerinin kadrolu ve güvenceli istihdamı, eğitimde kalitenin artırılması ve iş güvencesi için vazgeçilmezdir.

Öğretmenlerin mesleki gelişimleri ve motivasyonları için adil ve şeffaf kariyer basamağı sistemi yeniden tesis edilmelidir.

Tüm okullarda güvenlik görevlisi ve yeterli sayıda kadrolu temizlik personeli istihdamı için merkezi bütçeden kaynak ayrılmalı, geçici ve güvencesiz istihdam modelleri (TYP, İUP) terk edilmelidir

Özellikle Doğu Anadolu gibi dezavantajlı adledilen bölgelerdeki okulların fiziki altyapı, teknoloji ve donanım ihtiyaçları acilen giderilerek bölgeler arası farkın kapatılması sağlanmalıdır.

Sınav odaklı eğitim modelinden, nitelikli ve yaratıcı düşünceyi teşvik eden bir modele geçiş yapılmalı, böylece dershanelere olan bağımlılık azaltılmalıdır.

Bölgesel eşitsizlikleri gidermek amacıyla, dezavantajlı bölgelerdeki öğrencilere yönelik ek burs olanakları, ücretsiz ulaşım ve beslenme desteği gibi sosyal politikalar hayata geçirilerek sosyo-ekonomik yönden dezavantajlı çocuklar, gençler eğitim ortamlarına dahil edilmelidir.

Anadili farklı olan öğrencilerin eğitime erişimini kolaylaştıracak kapsayıcı, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı kimliğinde bütünleşmeye katkı sağlayıcı, dil politikaları geliştirilmelidir.

Özel okulların ücret artışları ve kayıt süreçleri, MEB tarafından sıkı bir şekilde denetlenmeli ve velileri zor durumda bırakan erken kayıt uygulamalarının önüne geçilmelidir.

Özel okul öğretmenlerinin hak ve sorumluluk alanları belirlenmeli, sendikal örgütlenme özgürlükleri ve insanca yaşayabilecekleri ücretlere kavuşmaları için yasal düzenlemeler yapılmalıdır.

Eğitim politikaları, saha verileri ve paydaş görüşleri (öğretmenler, sendikalar, akademisyenler, veliler... ) doğrultusunda şekillendirilmeli, tepeden inmeci uygulamalardan kaçınılmalıdır.

Eğitim yatırımlarının ve politikalarının etkinliği, bağımsız izleme ve değerlendirme mekanizmaları ile sürekli olarak ölçülmeli ve raporlanmalıdır.

Türkiye eğitim sistemi; öğretmen hakları, okul altyapısı, bölgesel eşitsizlikler ve denetim mekanizmaları noktalarında ciddi yapısal sorunlarla yüzleşmeye devam etmektedir. Bu sorunların çözümü ancak kapsamlı, uzun vadeli ve siyasi kaygılardan arındırılmış bir reform paketi ile mümkün olacaktır. Eğitimin, ülkenin en önemli beşeri sermaye yatırımı olduğu gerçeğinden hareketle, tüm paydaşların katılımıyla geliştirilecek çözümler, hem bireylerin hem de Türkiye’nin geleceğine yapılacak en anlamlı yatırım olacaktır.

MUHAMMET YILDIRIM

Eğitim Eğitim sistemi