MODELE DAYALI BEDEN EĞİTİMİ

Eğitimin ayrılmaz parçası olan beden eğitimi genel olarak hareket yoluyla çocukların fiziksel ve zihinsel gelişimine katkı sağlamaktadır. Beden eğitimi ve sportif etkinlikler çocukların sağlık gelişiminin yanı sıra bilişsel, duyuşsal ve devinişsel tüm öğrenme alanların yönetilmesinde etkilidir. Aynı zamanda, fiziksel bir çok etkinliğin planlı bir şekilde yaşantıya dönüştürülmesi konusunda destekleyici bir görevi vardır.

Öğrenme alanları bakımından vücut fonksiyonlarını kavrama, sağlık, büyüme, gelişme sürecini kavrama, motor öğrenme, oyun kurallarına uyma, strateji geliştirme anlamında bilişsel, kendine güvenme, karakter gelişimi, iletişim becerileri, sportmenlik becerileri konusunda duyuşsal, vücudu ısındırma ve alıştırma becerileri, temel hareket becerileri, bedensel yeterlilik becerileri açısından psikomotor (devinişsel) olarak değerlendirilmektedir.

Öğretim yöntemleri anlamında öğrencilerin bir hareket, beceri ya da yeni bilgi öğrenmesinin birçok yolu vardır. Geleneksel yöntemler olarak komut sitili, alıştırma sitili, eşli çalışma sitili, kendini değerlendirme sitili, yönlendirilmiş buluş sitili, problem çözme sitili, öğrencinin tasarımı sitili, öğrencinin başlatması sitili, kendi kendine öğretme sitili çeşitlerinden bahsedilebilir. Modern temelli modeller ise bu sitillere karşılık gelen doğrudan öğretim modeli, bireyselleşmiş öğretim modeli, işbirlikli öğretim modeli, akran öğretim modeli, spor eğitim modeli, taktiksel oyun modeli, araştırma öğretim modeli, bireysel ve sosyal sorumluluk modeli şeklindedir.

Uzun yıllardır beden eğitimi içerisinde model temelli öğrenme kullanılmaktadır. Model temelli öğretim yöntemi içerisinde model dediğimiz kavram, yapılması ve takip edilmesi gereken plan anlamına gelmektedir. Planlama içerisinde kullanacağımız materyalleri, ölçümleri ve alanlar yer almaktadır. Modeller yaratılırken neyin geliştirileceği ve bu aşamada şartlar ile çevrenin buna uygun nasıl tasarlanacağı oldukça önemlidir.

Öğretim modeli oluşturulması, öğretim programlarını, kullanılacak materyali, yöntem, beceri ve etkinliklerin seçimi, öğrenme düzeyini etkileyen, planlama, uygulama ve değerlendirme için çoklu yolların oluşmasına olanak sağlamaktadır. Model temelli öğretim yöntemleri öğretim sitillerine göre daha kapsamlı ve kolay anlaşılır biçimde şekillenmektedir.

Model temelli yaklaşım şekli içerisinde farklı parçaların birleştirilip bütün halinde sunulması, öğretmen ve öğrenci açısından yönlendirici olması, yeni fırsatlar bulunması, yaklaşım şekillerinin çeşitlenmesi anlamında sürece pozitif etkiler sunmaktadır.

Beden eğitimi alanında şu anda bilinen sekiz öğretim modeli yaklaşımı bulunmaktadır. Bu modeller sadece beden eğitimi öğretiminde kullanılmaz. Beş tanesi genel eğitim alanından beden eğitimine adapte edilmiş, üç tanesi ise sadece beden eğitimi ile ilgili olarak geliştirilmiştir. Diğer alanlardan beden eğitimine uyarlanan modeller, doğrudan öğretim modeli, işbirlikli öğretim modeli, bireyselleştirilmiş öğretim modeli, akran öğretim modeli ve araştırma öğretim modelidir. Sadece beden eğitimi alanında kullanılmak üzere geliştirilen modeller ise, spor eğitim modeli, taktik oyun modeli, bireysel ve sosyal öğretim modelidir.

Beden eğitiminde model temelli öğretimin avantajları, model genel bir plan olanağı ve öğretmene kolayca anlaşılan bir yaklaşım sunar, modeller öğrenme alanlarındaki (bilişsel, duyuşsal ve devinişsel) önceliklere ve bu alanların birbirleriyle olan ilişkisine akıcılık getirir, modeller öğretme teması sağlar, model, öğrenci ve öğretmenler için mevcut durumdaki ve gelecekteki olayları anlamalarına yardımcı olur, teorik bir çatı sağlar, araştırma desteklidir, öğretmenler için teorik bir dil sağlar, öğrenmenin daha geçerli değerlendirilmesine olanak tanımaktadır.

Doğru model seçimi için, öğrencinin neleri öğrenmesini istediğimizi, hangi öğrenme alanlarına öncelik vermemiz gerektiğini, çevresel gereklilik ve şartların neler olduğunu, yapılması gereken düzenlemelerin neler olduğunun bilinmesi ve belirlenmesi gerekmektedir.

Model temelli beden eğitimi öğretimi yöntemlerine baktığımızda;

Doğrudan öğretim modeli; varsayımlara dayanmaktadır. Öğretmen söyler öğrenci yapar. Kalabalık gruplara kısa sürede beceri öğrenmesi yönünde olanak sağlar ve öğretmen merkezli bir yöntemdir. Beden eğitimi açısından özellikle psikomotor kazanımların oluşturulmasında uygulanan etkili bir uygulamadır.

Bireyselleştirilmiş öğretim modeli; öğrencilerin kendi hızlarında ilerlemelerine imkan tanıyan bir yaklaşımdır. Ana tema, öğrencilerin mümkün olduğunca hızlı ya da ihtiyaç duyduğunca yavaş ilerlemesini vurgulamaktadır. Yaklaşımda öğretmenlerin belirlemiş olduğu öğrenme görevleri bulunmaktadır. Öğrencilerin verilen görevleri yerine getirmesi ve sorumluluk alması önemlidir. Öğretmen öğrencilerin seviyelerine göre görevler belirlemeli ve ölçütleri buna göre ayarlamalıdır. Öğrencilerden gelen dönütlere göre ayarlamalar yapılabilir.

İşbirlikli öğrenme modeli; sosyal özelliklerden eğitim ortamında yararlanılmasıdır. Öğrencilerin ortak ve paylaşılan bir hedefe ulaşmasını sağlamak için birlikte çalışmaya teşvik eden bir ortam oluşturulur.

Akran öğretim modeli; beden eğitiminde öğrenciler öğrendikleri beceri ve etkinlikleri farklı seviyelerde deneyimleyebilirler. Bu model öğrencilerin sosyalleşmesini geliştiren ve olumlu öğrenme-öğretme ortamı sağlayan etkili bir yaklaşımdır. Görev alan akran öğrencilerin görevdeki katılımları, daha aktif olmalarına ve sosyal ilişkilerini geliştirmelerine olanak sağlayacaktır. Bu noktada öğretmen tarafından eğitilen öğretici, sınıftaki öğrencilere verilen görevleri öğretmen gözetiminde öğretir. Dolayısıyla öğrenme alanlarında gelişim sağlanmış olur.

Spor eğitim modeli; spor ve fiziki etkinlikler dersinin temelini oluşturur. Model, öğrencilerin sosyal ve duyuşsal boyutta yüksek düzeyde gelişim göstermelerine olanak sağlar. Modelin ana hedefi becerili, bilgili ve istekli spor insanları yetiştirmektir. Öğrencilerin aktif rol aldığı, onların antrenör, hakem, profesyonel oyuncu olmaları konusunda kendi gelişimlerine yön vermelerini sağlayan bir modeldir. Spora özgü kavramların öğretilmesi ile öğrencilerin sorumluluk alarak yorumlama, planlama ve uygulama kapasitelerini geliştirmelerine yardımcı olur.

Taktiksel oyun modeli; öğretilen bilgilerin oyun formatında istenilen taktik ve teknik düzeyde gelişmesini sağlamayı amaçlayan, eylenerek öğrenmeyi hedefleyen bir modeldir. Model, içerisinde hem öğrenme hem sosyalleşme hem de beceri geliştiren aynı zamanda da uygulama problemi yaşayan çocukların sıkılmalarını önleyen katılımcı olmalarına olanak sağlayan bir yapıya sahiptir. Öğrencilere uygulanan bu modelin oyun formatında öğretilmek istenen teknik ve taktik süreçlerinin farkındalıklarını arttıracağı düşünülmektedir.

Araştırmaya dayalı öğretme modeli; öğrencilerin hareket ederken düşünmelerini sağlar. Çeşitli sorularla öğrenci araştırmaya ve sorgulamaya yönlendirilir. Soruların hepsi planlı ve sık sık kullanılmaktadır. Öğrenme görevi çerçevesinde sorular sorulması bu modelin en temel pedagojik işlemidir. Modelin temel hedefi bilgiyi hareket yoluyla ifade etmeden önce bilişsel olarak bilgiyi zihninde işlemesi gerektiğidir. Bu anlamda öğretmenler öğrencilerin muhtemel cevapları düşünmelerini sağlamak için sorular sormalıdır. Araştırma döngüsünün basamakları, sorgulama, var olan bilgiyi açığa çıkartma, tahminde bulunma, uygulamayı planlama ve yapma, yorum yapma, sonuçları sunma şeklindedir.

Bireysel ve sosyal sorumluluk modeli, öğrenci merkezli öğrenme şekli ile yakından ilişkilidir. Öğrencilerin kendi öğrenme sorumluluklarını alma yeteneklerinin olması durumunu oluşturur. Değerlerin kazanılmasında önemli rol oynar. Pozitif değerler üzerine odaklanarak genç insanların bireysel ve sosyal sorumluluk becerilerini üst düzeye çıkarmaya destek olan bütünsel bir yaklaşımdır.

Sonuç olarak eğitim yaklaşımlarının şekillenmesi, öğrenci merkezli olması ve öğrenciyi düşünmeye, sorgulamaya, kendi fiziksel ve zihinsel yapısı hakkında bilgi sahibi olmasına olanak sağlayan model temelli eğitim öğretim faaliyetleri, gelişimi pozitif yönde etkileyecektir. Örgün eğitim içerisinde uygulanmasının yanı sıra uzaktan eğitim süreçlerinde de bu modellerden faydalanılabilir. Örnekler, ödevler görseller kullanılarak öğrencilerin katılımı sağlanabilir ve gelişimleri desteklenebilir.

Doç. Dr. Özgür DİNÇER

Ordu Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu, Ordu.