Dr. Burcu Doğan yazdı: Türkiye’de Çocuk Yoksulluğu ve MESEM Gerçeği

Yoksulluk; topluma etkili bir şekilde katılım sağlayamayan, bir aileyi doyurmaya ve giydirmeye yetecek kadar gelire sahip olamayan, eğitim ve sağlık hizmetlerine ulaşamayan bireylerin ve hanelerin zaman içinde kendisini güvensizliğin, güçsüzlüğün ve dışlanmışlığın içinde bulduğu insan onuru ihlalidir (Birleşmiş Milletler,1998). Tanımda yer alan “insan onuru ihlali” ifadesi yoksulluğun insanlar üzerindeki olumsuz etkisinin en doğru karşılığıdır.

İnsanların maddi manevi birçok fırsat ve imkândan faydalanamaması nedeniyle ortaya çıkan yoksulluk, uzun yıllardır ülkeler ve uluslararası kuruluşlar tarafından geliştirilen farklı yöntemlerle ölçülmektedir. Bu yöntemlerden biri ilk kez EUROSTAT tarafından “Avrupa 2020 Hedefleri” kapsamında önerilmiş olan Yoksulluk ve Sosyal Dışlanma Riski Altında Olanların Oranı (AROPE) göstergesidir. AROPE, ülkenin ekonomik, politik, sosyal ve kültürel yaşamına aktif olarak katılma fırsatından ve kaynaklarından yoksun olan nüfusu ifade etmektedir. Yalnızca Avrupa ülkeleri için mevcut olan bu gösterge, yoksulluk riski altında olan, ciddi maddi ve sosyal yoksunluğa sahip olan ve çok düşük iş yoğunluğuna sahip bir hanede yaşayan kişilerin toplam nüfus içindeki payını göstermektedir (OECD/European Commission, 2023: 106). Bu yoksulluk göstergesi, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından ilk kez 2022 yılında hesaplanmaya başlanmıştır. AROPE ile toplam değerlerin yanında yaş gruplarına ait değerler de hesaplanmaktadır.

Grafik 1: Ülkelerin AROPE değerleri ve Avrupa Ortalaması 2022

Kaynak: Avrupa Komisyonu ve OECD tarafından açıklanan veriler kullanılarak oluşturulmuştur.

Avrupa ülkeleri arasında en yüksek AROPE oranına sahip Romanya ve Karadağ’dan sonra üçüncü sırada yer alan Türkiye, aynı zamanda %21,8 olan Avrupa ortalamasının çok üstünde bir yoksulluk ve sosyal dışlanma ile karşı karşıyadır.

Grafik 2: Türkiye’ye ait AROPE Oranları (2015-2023) (%)

Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileri kullanılarak tarafımızca oluşturulmuştur.

Türkiye’nin 2015 yılından 2023 yılına kadar geçen süreçteki oranlarına bakıldığında ise yoksulluk ve sosyal dışlanmaya maruz kalan nüfusun her yıl en az %30’luk bir payının olduğu görülmektedir. Toplam için Türkiye’nin tarihsel sürecinde de Avrupa ile olan mukayesesinde de AROPE oranları açısından yüksek değerlere sahip olduğu yani yoksulluk ve sosyal dışlanmanın fazla olduğu görülmektedir. Toplam değerlerle olduğu gibi yaş gruplarına göre de toplumun en fazla yoksulluk ve sosyal dışlanma yaşayan kesimini belirlemek mümkündür.

Grafik 3: Türkiye’nin 2022 ve 2023 Yıllarına ait Yaş Gruplarına Göre AROPE Oranları (%)

Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu resmi istatistikleri kullanılarak oluşturulmuştur.

Son iki yıla ait yaş gruplarının AROPE oranlarına bakıldığında hem 2022 hem de 2023 yılının en yüksek yoksulluk ve sosyal dışlanma oranın 0-17 yaş grubuna, en düşük oranın ise 65 yaş üstüne ait olduğu görülmektedir.

En yüksek AROPE oranının 0-17 yaş grubuna ait olması ve bu oranın iki yılda da önemli ölçüde yüksek gerçekleşmesi Türkiye’nin çocuk yoksulluğu gerçeğini ortaya koymaktadır.

Yoksulluğun ve sosyal dışlanmanın çocuklar için bu kadar yüksek olması zorunlu eğitim sürecini kapsayan 0-17 yaş grubunun eğitim hayatından kopmasına neden olacaktır. Eğitimini tamamlamayan bu çocuklar ya evde zaman geçirerek ne eğitimde ne de istihdamda yer alan çocukların oranına ya da iş hayatına katılarak çocuk işçi oranına dahil olacaktır. Çocuk işçilik, 1999 yılında ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) tarafından kabul edilen 2001 yılında ise Türkiye’de yürürlüğe giren “182 No’lu En Kötü Biçimlerdeki Çocuk İşçiliğinin Yasaklanması ve Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Acil Eylem Sözleşmesi” ile yasaklanmıştır (ILO,2024). Buna rağmen çocuk işçiliğin azımsanmayacak bir oranda olduğu Türkiye’de, sorunun çözümü yerine çocukları çalışma hayatına daha fazla dahil edecek uygulama Milli eğitim Bakanlığı tarafından başlatılmıştır. Çocukların eğitimden ayrılmadan çalışmasını sağlayan uygulama, MEB tarafından 2016 yılında örgün ve zorunlu eğitim kapsamına alınan Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) uygulamasıdır. 2022 yılında 1 milyon 33 bin, 2023 yılında ise 1 milyon 101 bin öğrencisinin olduğu MESEM uygulaması, okul eğitiminin ikamesi olarak ortaöğretim (lise) için çocuklara haftanın beş günü okula gitmek yerine meslek edinme imkânı sunmaktadır. Bu uygulama ile öğrenciler ortaöğrenimini tamamlamak için haftanın bir günü okulda, dört günü ise işyerlerinde stajyer olarak çalışmayı tercih edilebilir. Bu süre içinde işyerleri bu çocuklara asgari ücretin üçte biri kadar yani yaklaşık 5.100 TL tutarında ödeme yapmaktadır.

Hem okula yalnızca haftada bir gün gitmesi gereken hem de diğer dört gün çalışması karşılığında ücret alan çocukların TÜİK tarafından açıklanan 2023 yılı “Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri”ne göre yaşadığı yoksulluğun yüksekliği göz önüne alındığında MESEM’e daha fazla yönelmeleri kaçınılmaz sondur. MESEM uygulaması her ne kadar çocukların meslek edinmelerine yardımcı olan, istediği işi seçip mutlu olmasını sağlayan bir uygulama olarak tanımlansa da son dönemde sıklıkla karşılaştığımız çocuk işçi ölümleri durumun aksini ortaya koymaktadır. Uygulama kapsamında 2023 yılının ilk altı ayında 8 çocuk, 2024 yılının ocak ayında ise İstanbul ve Kütahya’da olmak üzere iki çocuk iş kazaları nedeniyle staj yaptıkları işyerlerinde hayatını kaybetmiştir. Arkası kesilmeyen çocuk işçi kazaları ve ölümleri, uygulama kapsamında staj yapan çocukların hiçbir şekilde hayati güvencesinin olmadığını, tehlikeli şartlarda çalıştırılarak serbest piyasanın ucuz emek ihtiyacı için kullanıldığını açıkça göstermektedir.

MESEM ile meslek sahibi olmanın ötesinde özellikle 0-17 yaş grubu için tanımlanan yoksulluk ve sosyal dışlanma oranının yüksekliğinden kaynaklı, gelir elde etme amacı ön plana çıkmaktadır. MEB’in bir uygulaması olan ve staj adı altında çok daha düşük ücretlerle istihdam edilen çocukların tehlikeli koşullarda çalıştırılmasına resmiyet katan MESEM uygulaması acilen kaldırılmalıdır. 2022 ve 2023 yıllarında oldukça yüksek oranlarda gerçekleşen 0-17 yaş için yoksulluk ve sosyal dışlanma oranı, çocukları MESEM’e daha fazla yönlendirecek ve iş güvenliğinin olmadığı tehlikeli koşullarda çalışan daha doğrusu çalışmak zorunda kalan çocuk sayısını arttıracaktır.

Bu nedenle devlet, sosyal devlet olma görevini yerine getirerek 2023 yılı verisine göre %39,7 oranında çocuğun yaşadığı yoksulluğa çözüm bulmalı, çocukların okul sıralarından ayrılıp ucuz işgücü olarak iş hayatına katılmasına izin vermemelidir. Çocuklar hem emeklerinin sömürüldüğü hem de işverenlerin kâr amacına ortak olan ve güvencesiz şartlarda çalıştırılmalarına izin veren, çocuk işçi cinayetlerinin yaşanmasına neden olan MESEM uygulamasına mahkûm edilmemelidir. MESEM uygulaması kaldırılmalı ve staj yapan çocuklara ödenen ücret tutarı eğitimini tamamlama konusunda maddi zorluk çeken çocuklar için burs desteği olarak ödenmelidir.

Kaynakça

Birleşmiş Milletler (1998). Statement Of Commitment For Action To Eradicate Poverty Adopted By Administrative Committee On Coordination, https://press.un.org/en/1998/19980520.eco5759.htm

Avrupa Komisyonu ve OECD (2023). Indicators of Immigrant Integration. https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/1d5020a6en.pdf?expires=1707307995&id=id&accname=guest&checksum=6698B322997BB146E5822F32CB3724B3

TÜİK (2023). Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri-2023. https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=gelir-yasam-tuketim-ve-yoksulluk-107&dil=1

ILO (2015). 182 No’lu En Kötü Biçimlerdeki Çocuk İşçiliğinin Yasaklanması ve Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Acil Eylem Sözleşmesi. https://www.ilo.org/ankara/conventions-ratified-by-turkey/WCMS_377311/lang--tr/index.htm

MEB (2024). Mesleki Eğitim Merkezleri. https://meslegimhayatim.meb.gov.tr/egitim/mesleki-egitim

Hazırlayan

Dr. Burcu DOĞAN

Eğitim-İş Sendikası

Araştırma ve Raporlama Uzmanı