MEB’de ahşap oyuncak projeleri

Milli Eğitim Bakanlığı Türkiye’de ahşap oyuncağın üretimi ve kullanımının yayılmasını amaçlayan çalışmalar başlattı. Bu  bağlamda 4 ildeki pilot meslek okullarında ahşap oyuncağın tasarımı ve yapımı üzerine eğitimler verilmek üzere harekete geçildi. İlki Ankara’da ve ikincisi İstanbul’da olmak üzere Milli Eğitim Bakanlığı yetkilileriyle ahşap oyuncak ve eğitim araçları üreten, pazarlayan firmaların yetkilileriyle toplantılar gerçekleşti.

İstanbul Milli Eğitim müdürlüğü de ayrıca bölgedeki üretici, dağıtıcı ve pazarlayıcılarla bir toplantı yaptı.

Uzun yıllardır ahşap oyuncağın tasarımı, yapımı, kullanılması, çeşitliliği üzerine çalışmalar yapmış olmama rağmen, maalesef bu toplantıların yapıldığından haberdar olamadım. İstanbul’daki toplantıdan da son gün haberim oldu ve katıldım, yapılması gerektiğini düşündüğümü ve şimdiye kadar yapılanlara çok kısa anlatabildim. Umarım Milli Eğitim Bakanlığının yol haritası çizmesinde paylaştıklarım ve paylaşacaklarım önemli bulunup değerlendirilir.

Bu yazıda ahşap oyuncağın neden önemli olduğuna değineceğim, “Neden ahşap oyuncak” yazısı 2005 yılında yayınlanan benim derlediğim, “Ahşap oyuncak girişimcilik eğitimi” kapsamında hazırladığım eğitim kitabından alınmış, daha sonra bazı ilaveler yapılmıştır.   AB tarafından desteklenen o zaman Boğaziçi Üniversitesinde öğretim görevlisi olan şimdiki Eskişehir milletvekili Prof. Emine Nur Günay öncülüğünde ahşap oyuncak ve aksesuar tasarım, yapım, çeşitliliği, tarihçesi, normları, ahşap malzemenin ve kullanılan alet makinelerin de anlatıldığı eğitim kitapları da çıkartılmıştır.O dönem Almanya’da her yıl düzenlenen ahşap oyuncak tasarım yarışmasında daimi jüri üyesi  olan kendisi de ahşap oyuncakçı  olup aynı zamanda akademide tasarım dersleri veren Peter Haertwig de eğitim vermiş, ve bizlere yazılı ve videolu birçok kaynaktan yararlanmamız için  yardımcı olmuştur. Peter Haertwig, Türkiye’de ahşap oyuncağın yayılması için izlenecek politikanın, önce pedagog, psikolog ve öğretmenlere oyuncağı, malzemenin kullanım şeklini, oyun- oyuncak çeşitliliğini aktarmanın gerekliliğini  vurgulamıştır.

 

Almanya’da ahşap oyuncak tasarım yarışması, firmaların ve tasarımcılarının çıkarmış olduğu oyuncaklar arasından seçilmekte ve her yıl şubat başında gerçekleşen Nürnberg’de  oyuncak fuarında sergilenmektedir. Yani oyuncak tasarım yarışmasında kazanılması için bir ürün tasarlanmamaktadır.  Türkiye’de ise meslek okullarındaki  öğrencilerin ahşap oyuncak tasarım yarışmasına katılması istenmekte ve sektördeki kurumlarla işbirliği yapılması hedeflenmektedir. Benzer bir çalışma PAGEV (Türk Plastik Sanayicileri Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı) ve Bilim, Sanayi  ve Teknoloji bakanlığı arasındaki anlaşma  sonucunda Oyuncak Sanayi Bölgesi olarak ilan edilen Düzce’de Düzce Üniversitesinde düzenlenen Milli Oyuncak  tasarım yarışması için kriterlerin belirlendiği çalıştayda da ele alınmıştır.

Neden Ahşap Oyuncak:

1. Doğal malzeme olması nedeniyle ahşap oyuncak çocuk sağlığı için en doğru materyaldir.  Üzerinde sağlığa zarar veren hiçbir boya, vernik içermez. Hatta doğrudan doğruya hiç cila atmadan, üzerine yağ, balmumu sürerek de  kullanılabilir, bu nedenledir ki ahşap oyuncağın üzerinde bakteri üremesi çok güçtür, bunun  için dezenfekte gerektirmez, ve dezenfekte edilirken kullanılan zararlı maddelerin oyuncağın yapısına zarar vermesi  da böylelikle önlenmiş olur.

 

2. Ahşaba dokunmak , onunla oynamak vücuttaki elektriği alır, rahatlatır.

 

3. Ahşap oyuncakta ürün yelpazesi sonsuzdur, mutlaka bir fabrikasyon üretime geçilmesi  gerekmez, gerekli görüldüğünde için 1-2 ahşap oyuncak yapmak, kendine göre tasarlamak mümkündür. Çocuğun veya çocuğun tanıdığı bir yakının ürettiği veya tasarlanmasına, üretimine, şekillendirilmesine katkıda bulunduğu oyuncak çocuk için hazır oyuncaktan çok daha değerlidir. Ahşap oyuncak biriciktir, aynı ağaçtan bile olsa, ağacın farklı yerleri kullanıldığı için, dokuları farklıdır.

 

4. Ahşap oyuncaklar nesilden nesile geçen ürünlerdir, dededen toruna geçen bu ürünler her zaman, eskiyince de değerlidir.

 

5. Tamamen geri dönüşümlüdür. Ayrıca marangoz artıklarından, kereste, odun artıklarından da ahşap oyuncak yapmak mümkündür. Özellikle ahşap oyuncak yapımı için ağaç kesmeye gerek yoktur. Budanmış ağaçlardan ve doğanın dengesini bozmadan  kesilen ağaçlardan da  ahşap oyuncak yapılabilir.

 

6. Ahşabın sıcaklığını, ahşap oyuncağın dokusunu hissetmek, elinde tutmak değer verdiğimiz ahşap oyuncağın kaynağına, yani ağaca,  doğaya değer vermemize sebep olur. Herşeyin bir kaynağının, dönüşümünün olduğunu çocuğa aktarmak için önemli bir araçtır.

 

7. Ahşap oyuncak aynı zamanda evde çocuğunuzun odasına koyabileceğiniz, işyerinde masanızın üzerinde kullanabileceğiniz nesnelerdir, görünümü güzel hatta bir tür sanat eserleridir.Estetik değeri yüksek, davetkar ürünlerdir.

 

8. Ahşap oyuncak dayanıklıdır, bozulmaz, kırıldığında tamir etmeniz, başka bir oyuncağa dönüştürmeniz, veya   yapıştırmanız, rengini değiştirmeniz mümkündür.

 

9. Ahşap oyuncak veya küçük ahşap aksesuarlar sadece oyuncak ve eğitim aracı olarak değil aynı zamanda terapi amaçlı kullanılabilir. Ahşap promosyon ve hobi malzemeleri, maketler, hediyelik eşyalar, bastonlar, tespihler ve vs. için gerekli olan üretim tarzı ahşap oyuncak için de geçerlidir. Bundan dolayı bir atölyede ahşap oyuncak üretirken başka objeler de üretilebilir.

 

10. Ahşap oyun araçları birçok yaş grubuna hitap eder. Örneğin bir Tangramle, soma küple  3 yaşında bir çocuk oynarken yanı zamanda yetişkin de çocukla veya tek başına bu oyunu oynar,  oynama şekilleri ve kazanımları farklıdır.

 

11. Ahşap oyun araçları nesiller, kültürler arasındaki kaynaşmayı da sağlar, iletişim becerilerini güçlendirir. Örneğin çocuğun dedesinin yapmış veya oynamış olduğu topacın çocuk için özel bir değeri vardır tanırlar. Erkek ve kız oyuncakları diye ayırım yoktur veya mimimumdadır (Bunu en çok ahşap- bez karışımı bebeklerde görürüz).

 

12. Çocuklar özellikle küçük yaşlarda soyut somut ilişkisini zor kurarlar. Ahşap oyuncak   ise birşeyin kaynağının olduğunu , el emeğiyle ve  makineyle işlenişini, tekrar doğaya geri dönüşümünü aktarabilmek için en önemli araçtır.  Çocuklar ağacı görürler, kesilen dallara yontularak ya da testere, zımpara ile şekil verildiğini görürler, hatta odun olarak yakıldığını da, zanaatkarın da el emeğiyle şekillendirdiği ahşap parçaları çocuklar da boyarlar, kimi zaman monte ederler veya çeşitli parçalardan çekiçle, zımparaya kendileri oyuncaklarını yapabilirler. Ayrıca tahtanın belirli bir ağırlığı olduğu için ebatla, ağırlık arasındaki ilişkiyi gerçeğe uygun somutlaştırabilirler. Örneğin çocuk elinde bir plastik lego diğerinde iki tane tuttuğunda ağırlıkları çok farklı değildir. Oysa tahtada durum çok farklıdır, denge kurmanın da gerektirdiği tüm oyun materyallerinde en çok kullanılan malzeme de tahtadır.

 

13. Üretilen ahşap parçaları (örneğin küpler) oyunda, oyuncakta, eğitimde çok farklı şekilde, çok farklı yönergelerle kullanılır. Birkaç küp ile yüzlerce kurallı, kuralsız oyun oluşturmak mümkün olduğu gibi çeşitli akıl oyunlarının temelinde de geometrik şekiller vardır. Bunun için en önemlisi özellikle ,çocuklarla çalışan yetişkinlere, öğretmenlere farklı amaçlarla, çeşitli kullanım şekillerini göstermek gerekmektedir, bu her yerde bulunabilecek ve kolaylıkla şekil verilecek malzemeyi verimli kullanmayı ve sürdürülebilirliği de beraberinde getirir.

 

14. Oyun çocuğun en neşeli ve en ciddi işidir. “Oyun fanteziyi katlandırır. Oyun beynin gübresidir” demektedir ünlü sinirbilimci Prof. Gerald Hüther “Rettet das Spiel=Oyunu kurtarın” kitabında,. Ahşap oyuncak da çocukların ve tahta malzemeler tamamen kendi dokunup, kurcalayıp, keşfedeceği malzemelerdir. Bizlerin görevi çocukların,kendilerini özne olarakgörüp,  kendi başlarına keşfetmelerine yardımcı olmaktır.

Sonuç:

Ahşap oyuncak üretilmesi aynı zamanda sanatsal bir faaliyettir, bunun için mutlaka yüksek teknolojiler kullanılması gerekmez. El yapımı, yontma ürünler özellikle değerlidir.Ekoloiik dengeyi kurmanın da bir şartı en basit teknolojileri kullanarak değerli ürünler  yaratmaktır.

2000li yılların başında Almanya’nın Erzgebirge bölgesinde yaklaşık 200 ahşap oyuncak ve kullanışlı eşya üreten atölye olması dikkat çekmektedir. Her ne kadar artık genelde ileri teknoloji gerektiren makinelerden yararlanılsa da, yarı mamül ahşap malzemeler yine de el işçiliği ile tamamlanmaktadır.  Almanya’da ahşap oyuncak yapımı ile ilgili meslek eğitiminin süresi 3 yıldır, zihinsel engellilerin de üretime katıldığı birçok oluşum vardır.

Türkiye’de konu aynı zamanda yerel bazda ele alınmalı,  bu işi gerçekten seven, yetenekli ahşap oyuncak üreticisi yetişebileceği gibi, oyuncak zanaatini yıllardır sürdüren ustalara da destek verilmeli, bir taraftan da onların potansiyelinin de geliştirilmesi ve tam kapasite çalışabilmeleri için çaba sarf edilmelidir.

Ahşap oyuncak tasarımı, yapımı, sunumu, kullanımı ile ilgili çalışmalar yapılırken detaylı araştırmaların yapılması, birçok paydaşın deneyimlerinden, fikirlerinden, araştırmalarından yararlanılması gereklidir. Konu tabii sadece Milli Eğitim Bakanlığının meslek eğitimleri bağlamında değil, aynı zamanda sosyal politikalar açısından da ele alınmalıdır. Başlatılmış, yarım bırakılmış, başarıya ulaşmamış ahşap oyuncak üretimi ile ilgili birçok proje vardır. Hep aynı ürünlerin, farklı atölyeler tarafından üretilmesi, başlıca sorunlardan biridir. Oysa  ahşap oyuncakta ürün yelpazesi o kadar geniştir ki, binlerce kişi üretime aktif katılabilir, umarım MEB in bu girişimi bu konuların daha kapsamlı bir şekilde ele alınmasına sebep olur.

 

Oyun, sanat ve zanaat atölyeleri tasarımcısı

Şule Şenol