Cetveli Eğri Eğitim Bütçesinden Doğru Çizgi Çıkmaz

Cetveli Eğri Eğitim Bütçesinden Doğru Çizgi Çıkmaz

Yeni bir eğitim öğretim yılı daha başlıyor. Eğitim öğretimle ilgili bütün kurumlarda yoğun bir hazırlık ve hareketlilik var.Bu yaz döneminde de alanın tartışmaları arasında hemen her yıl olduğu gibi bu yılda “zoraki bağışlar” ve kamu okullarında “özel paralı sınıflar” ön plandaydı.Bu tartışmalar her daim radarımıza takılacak görmezden gelinmesi mümkün olmayan tartışmalardı.Konuya ilişkin bilindik söylemler bu yılda tekrarlandı.Para toplayanlar “okullarına ödenek verilmediği” gerekçesinin arkasına sığınarak yaptıkları mevzuata uygun olmayan uygulamayı meşrulaştırmaya çabası içine girdiler. Eğitimi yönetenlerde bunun “suç oluşturduğunu ve bu suçu işleyenler hakkında soruşturma açacaklarını” söyleyerek eleştirileri görünmez kılmaya çalıştılar.

 

Esas olarak sorun, okullara yeterli bütçe ya da ödenek ayrılmamasından kaynaklanmaktadır.

Bu nedenle yaşananlara, MEB’in doğrudan öğrencilerden sorumlu genel müdürlüklerine ayrılan bütçelerinin, bu müdürlüklere bağlı okul ve kurumlarda okuyan öğrenci sayısına bölünmesinden elde edilen ve öğrenci başına harcama ile dolar olarak ederinin ne kadar olduğunun hesaplanması yöntemi üzerinden ayna tutmak istedim. Bütün bu tartışmalara başka bir boyut katarak, aslında sorunun ülkenin  eğitim hizmetine ayrılan bütçesinin yetersizliğinden kaynaklanan bir sonuç olduğunu saptamaya çalıştım.   Çalışmada; Özel Eğitim, Temel Eğitim, Din Öğretimi, Mesleki Teknik Öğretim, Genel Ortaöğretim ve Özel Öğretim Genel Müdürlüklerine tahsisi edilen bütçelerin 5 yıllık dağılımını veri olarak kullandım. Kaynak olarak Bakanın 2019 Bütçe sunuş konuşmasından, MEB’in İstatistiklerinden, Kurumsal İdari ve Mali Faaliyet Raporları ile YÖK’ün verilerinden yararlandım.

MEB, YÖK, KYK ve ÖSYM’ye 2019 yılında merkezi yönetim bütçesinin yaklaşık yüzde 17´sine denk düşecek şekilde 161 milyar 611 milyon 901bin lira ödenek ayrılmıştır.

Bu ödenekten MEB’düşen miktar 113 milyar 813 milyon 013 bin lira olmuştur. Bütçenin geriye kalanı 33 milyar 023 milyon 355 bin lirası Yüksek Öğretim Kurulu, Yükseköğretim Kalite Kurulu ve üniversitelerin bütçesi, 549 milyon 535 bin lirası Ölçme Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığının bütçesi, 14 milyar 225 milyon 998 bin lirası Yükseköğretim Kredi ve Yurtlar Kurumu bütçesi olmak üzere paylaştırılmıştır. 2018-2019 eğitim ve öğretim yılında resmi okul sayıları; 22 bin 543 okulöncesi okul/sınıf, 22 bin 931 ilkokul,16 bin 874 ortaokul,8 bin 914 lise olmak üzere toplam 71 bin 262 okul bulunmaktadır. Resmi okullarda 924 bin öğretmen görev yapmakta, 15 milyon 323 bin 928 öğrenci eğitim ve öğretim görmektedir.

 

Özel Eğitime Ne Kadar Bütçe Ayrılırsa Ayrılsın Azdır

Bakan Selçuk, Meclis’te yaptığı bütçe sunuşunda “2018-2019 eğitim ve öğretim yılında Bakanlığa bağlı olarak faaliyet gösteren 2 bin 511 özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde 371 bin 9 kişinin faydalandığını” belirtti. Bakan Selçuk, “Engellilerin eğitim ve rehabilitasyonuna ilişkin olarak 2006 yılından 2018 yılı Ekim ayına kadar bütçemizden 17 milyar 433 milyon 710 lira harcandı.” bilgisini paylaştı.

 Özel Eğitim ve Rehberlik Genel Müdürlüğü hizmet verdiği kesimler açısından misyonu önemli bir genel müdürlük. Engellilik küresel çağın önemli sorunu. O nedenle bu bireylerin eğitimi için ayrılan bütçenin çok daha özel ve fazla bütçe olması gerekmektedir.2015 yılında okullarda eğitim ve özel özel rehberlik merkezlerinde destek eğitimi için 259.282 öğrenciye 977 milyon 519 849 lira bütçe ayrılmıştır. Özel eğitimde öğrenci başına 3 bin 770 lira ayrılmış olup dolar olarak karşılığı 1.378 dolardır.2019  yılında 398.815’e  çıkan öğrenci sayısına ayrılan bütçe rakamı 2 milyar 013 milyon 908 bin lira olmuştur. Öğrenci başına düşen rakam 5.bin 050 lira olup, dolar olarak karşılığı 928 dolardır. Dolar bazında son   5 yılda bu alanda eğitim  gören her  bir öğrenci başına yapılan harcamada 450 dolar azalma olduğu görülmektedir. Özel Eğitim Genel Müdürlüğüne bağlı  okul/kurumlara ayrılan bütçe payının yıllara göre dağılımı;  2015/977 milyon 519 bin 849 lira. 2016/1 milyar 276 milyon 677  bin 628 lira. 2017/1 milyar 511 milyon 101 bin 533 lira. 2018/1 milyar 723 milyon 157 bin 016 lira. 2019/2 milyar 013 milyon 908 bin lira  Özel Eğitim Genel Müdürlüğün bütçesi 5 yılda %106 artmıştır.

 

Bu Bütçe İle Eğitimin Temeli Sağlam Olur Mu?

Temeli sağlam bir eğitim kurabilmek, temel eğitim sürecini güçlü örgütlemekten geçmektedir. Bu güçlü örgütlenmenin yaşam bulması ise temel eğitime ayrılan kaynakların yeterli olmasına bağlıdır. Bütçe yeterliliğini sağlamak devletin görev ve sorumluluklarının öncelikleri arasında  yer almaktadır.  Temel Eğitim Genel Müdürlüğü bünyesinde toplanan  okul ve kurumlara 2015’te 10.584.601 öğrenci eğitim görmekteydı.Temel Eğitim Genel Müdürlüğüne 2015’te 30 milyar 406 milyon 736 bin lira bütçe ayrılmıştı.Öğrenci başına düşen rakam 2 bin 873 lira, dolar olarak karşılığı 1.055 dolar yapmaktaydı.2018-2019 eğitim ve öğretim yılında resmi anaokullarında/sınıflarında 1.202.666 öğrenc, ilkokullarda 5.005.214 öğrenci,genel ortaokullarda ise 4.337.490 öğrenciye ilaveten yatılı bölge okullarında 72 bin 420 olmak üzere toplam 10.617.800 öğrenci eğitim görmüştü. Temel Eğitim Genel Müdürlüğüne bağlı okullara 2019 yılı bütçesinden 55 milyar 162 milyon 703 bin lira ayrıldı. Ayrılan bu bütçe yukarıda  yer alan toplam öğrenci sayısına bölündüğünde öğrenci başına 5 bin 248 lira harcama yapılacağı anlamına gelmektedir.Dolar olarak hesaplandığında temel eğitimde bir öğrenci başına yapılması öngörülen harcama 955 dolar yapmaktadır. Aradaki gerileme farkı 90 dolar olmuştur.

Temel Eğitim Genel Müdürlüğüne bağlı okullara ayrılan bütçe payının yıllara göre dağılımı;  2015/30 milyar 406 milyon 706 bin 433 lira. 2016/36 milyar 116 milyon 556 bin 183 lira,2017/39 milyar 945 milyon 769 bin 779 lira. 2018/48 milyar 286 milyon 006 bin 416 lira. 2019/55 milyar 162 milyon 703 bin lira. 5 yılda Temel Eğitim Genel Müdürlüğünün bütçesi %81.41 oranında artmıştır.

 

Din Öğretimine Ayrılan Bütçe “Ayrımcılık” Eleştirisini Güçlendiriyor

Bakan Selçuk, bütçe sunuşunda, “Hiçbir okul türündeki öğrencimiz bir diğerinden daha avantajlı ya da dezavantajlı değildir. Hepsi hak temelli bir bakış açısıyla her türlü desteğe layıktır. Çocuklarımızın akademik ve mesleki gelişimlerini desteklemek için imam hatip okullarıyla yükseköğretim kurumları arasında iş birliği geliştirilecektir.” dedi. Bakan her ne kadar bu yönde açıklamalarda bulunmuş olsa da bu okul türüne yönelik ayrıcalık ve öncelik tanındığına dair eleştirileri haklı çıkaracak göstergelerin olduğu görülmektedir.

 Din Öğretimi Genel Müdürlüğüne bağlı  İHO ve AİHL’ de 2015 yılında 932.279 öğrenci öğrenim görmüş, 3 milyar 644 milyon 593 bin lira olan bütçe yıl sonu gerçekleşmesi olarak hesaplanmıştır.2015’te Din Öğretimi Genel Müdürlüğüne bağlı okullarda eğitim ve öğretim gören her bir öğrenciye düşen bütçe payı 3 bin 909 lira, dolar olarak karşılığı 1.435 dolar olmuştur. 2018-2019 eğitim ve öğretim yılında aynı genel müdürlüğe bağlı imam hatip liselerinde 498.002,ortaokullarında ise 761.785 olmak üzere toplamda 1.259.787  öğrenci eğitim ve öğretim görmektedir. Ayrılan bütçe 8 milyar 600 milyon 269 bin liradır. İHO ve AİHL’de okuyan her bir öğrenci için 6 bin 327 lira harcama yapılması hedeflenmektedir. Öğrenci başına ayrılan ödeneğin dolar olarak karşılığı 1.255 dolardır.. Din Öğretimi Genel Müdürlüğünün bütçesinin 2015 ile 2019 arasında 180 dolar azalma olmuştur. Din Öğretimi Genel Müdürlüğüne bağlı okullara ayrılan bütçe 5 yılda %136 artmıştır. Yıllar itibariyle  5 yıllık bütçeler; 2015/3 milyar 644 milyon 593 bin 146 lira. 2016/4 milyar 979 milyon 718 bin 354 lira. 2017/6 milyar 021 milyon 400 bin 607 lira.. 2018/7 milyar 700 milyon 817 bin 736 lira. 2019/8 milyar 600 milyon 269 bin lira.   

 

Meslek Lisesi “Memleket  Meselesi” Olamadı 

Eğitimin önemli alanlarından olan mesleki teknik öğretime 2018-2019’da 1.511.870 öğrenci, Mesleki teknik ortaöğretim genel müdürlüğü bünyesinde bulunan okullara 2019 yılı meb bütçesinden 14 milyar 716 bin 121 lira lira ayrılmıştır.2019 yılında meslek liselerinde öğrenci başına 9 bin 734 lira düşmektedir.Dolar olarak karşılığı 1.789 dolardır. 2015 yılında  mesleki teknik ortaöğretimde 1.832460 öğrenci okumaktaydı.    2015 yılında bu okul türünün okullarına 8 milyar 176 bin 949 lira bütçe ayrılmıştır.Bütçenin öğrenci başına düşen harcama rakamı 4 bin 461 lira olarak hesaplanmıştır.Dolar olarak karşılığı 1.637 dolardır. Öğrenci başına artış farkı 152 dolar olmuşturMesleki Teknik Öğretim Genel Müdürlüğüne bağlı okullara ayrılan bütçenin dağılımı; 2015/8 milyar 176 milyon 948 bin 328 lira. 2016/9 milyar 700 milyon 387 bin 502 lira. 2017/11 milyar 268 milyon 651 bin 059 lira. 2018/13 milyar 373 milyon 035 bin 602 lira. 2019/14 milyar 716 milyon 121 bin 000 lira. Mesleki Teknik Öğretim Genel Müdürlüğünün bütçesi  5 yıl içinde %80.36 oranında artmıştır.

 

Bütçe Payında Ortaöğretimin “Ötekisi” Anadolu Liseleri

Bu 5 yıllık süre için incelenen genel müdürlükler içinde bütçesinde artış oranı en düşük kalan genel müdürlük ortaöğretim genel müdürlüğü oldu. Anadolu Liselerinin sayısı ve niteliğiyle uyumlu pay ayrılmadığını görmekteyiz. Oluşan bütçe tablosu ister istemez “öteki” yorumu yapılmasına yol açmaktadır. 2015 yılında Genel Ortaöğretim Müdürlüğüne bağlı liselerde 1.601.563 öğrenci öğrenim görmekteydi.Ayrılan bütçe 2015 yılında 6 milyar 645 milyar 298 lira olmuştu.Bu bütçeden her bir öğrenci için 4 bin 149 lira harcamma yapılması öngörülmüştü.Dolar kuru olarak karşılığı 1.525  dolar olmuştu.   2018-2019 Eğitim ve öğretim yılında resmi Anadolu liseleri ile fen ve sosyal bilimler liselerinde toplamda 1.668.086 öğrenci bulunmaktaydı. 2019 bütçesinden 11 milyar 608 milyon 738 bin lira bütçe ayrıldı. Öğrenci başına 6 bin 886 lira harcama yapılacağı anlamına gelmektedir Dolar olarak karşılığı 1.279 dolardır.  Her  bir öğrencide oluşan düşüş 246 dolar olmaktadır.  Genel Ortaöğretim Müdürlüğüne bağlı okullara ayrılan bütçenin dağılımı; 2015/6 milyar 645 milyon 298 bin 528 lira. 2016/7 milyar 915 milyon 037 bin 667 lira. 2017/9 milyar 295 milyon 596 bin 956 lira. 2018/10 milyar 957 milyon 932 bin 874 lira. 2019/11 milyar 608 milyon 738 bin lira. 5 yılda Genel Ortaöğretim Müdürlüğünün bütçesi %74.68 oranında artmıştır.

 Özel Öğretim Genel Müdürlüğünün 5 Yıllık Bütçe Rakamı 19,5 Milyar

Bakan Selçuk TBMM Bütçe sunuş konuşmasında, “Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu´ndan karşılanan şartlı eğitim yardımıyla 2003 yılından 2018 Nisan ayı sonuna kadar ilk ve ortaöğretimdeki öğrencilerin annelerine 6 milyar 482 milyon 550 bin 446 lira ödeme yapıldığını” açıkladı. Yoksullara 16 yılda yukarıda yer alan rakamı şartlı eğitim desteği olarak veren Hükümet 2015 yılından itibaren başlattığı teşviklerle özel okulları koruma altına aldı. Bu korumanın bir yansıması olarak son 5 yılda özel okullar hem kurum hem de öğrenci sayısı olarak önemli oranda büyüdü. 2015 yılında 813.515 olan özel okul öğrenci sayısı 2019 yılında 1.440.677’ye ulaştı. Böylece özel okul teşviklerinin başladığı 2015 yılından bu yana bu okulların öğrenci sayısında 627.162 (%77.09)  artış oldu. 2015 yılında 2 milyar 634 milyon 518 bin 499 lira bütçe ayrılan söz konusu genel müdürlüğe, 2019 yılında 5 milyar 029 milyon 116 bin lira ayrıldı. Ayrılan bu bütçeyi özel okullarda okuyan öğrenci sayısına böldüğümüzde;  2015 yılında her bir öğrenci başına ortalama 3 bin 199 lira, 2019 yılı için ise 3 bin 491 lira düştüğünü görmekteyiz. Bu rakamların dolar olarak karşılığı  2015 yılı için 1.174, 2019 yılında 641 dolar olmaktadır. Dolar bazında yaşanan bu trajik azalma özel öğretim kurumlarının öğrenci sayısı ile dolarda yaşanan artışa bağlıdır. Özel Öğretim Genel Müdürlüğü bütçesinin 5 yıllık dağılımı; 2015/2 milyar 634 milyon 518 bin 499 lira. 2016/3 milyar 360 milyon 447 bin 289 lira.  2017/3 milyar 759 milyon 102 bin 480 lira. 2018/4 milyar 268 milyon 082 bin 510 lira. 2019/5 milyar 029 milyon 116 bin lira. 2015 ile 2019 arasında geçen 5 yıllık süre içerisinde Özel Öğretim Genel Müdürlüğünün bütçesi %90.89 oranında artmıştır .

 

2019 Türkiyesi 21 Yıl Önceki AB ve OECD’nin Gerisinde

2019 yılı Türkiyesinde öğrenci başına yapılan eğitim harcamaları hala aşağıda listelenen OECD ve AB üyesi ülkelerin öğrenci başına yaptığı eğitim harcamalarının gerisinde kalan bir görünüm sergiliyor. 1998 yılından bu yana yapılan harcama rakamlarında olumlu yönde gelişme görülse de aradaki makasın kapanması çok zor. Çünkü bu ülkelerin bugün öğrenci başına yaptıkları harcama rakamlarının 1998 yılı verilerinin çok daha üzerinde olduğu tartışma götürmeyen bir gerçektir.

 Bazı AB ve OECD Ülkelerinde Öğrenci Başına Harcamalar (1998-ABD $)

Kaynak:  OECD (2001), Education at a Glance, s.67 ve Türkiye için MEB ve YÖK

*2019 yılı üniversite harcama rakamı, 2019 yılı üniversiteler bütçesinin (33 milyar 023 milyon 355 bin lira) örgün ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrenci sayısına (3.887.682) bölünmesi üzerinden hesaplanmıştır. Yükseköğretimde öğrenci başına 8 bin 494 lira (1.561 dolar) harcama hesaplanmıştır.

  • 2015 yılında doların bir yıllık kur ortalaması 2 bin 725 liradır.2015 yılında  ortaöğretimin üç lise türü için öğrenci başına harcamanın ortalaması 1532 dolar, 2019 yılında ise 8 aylık dolar kur ortalaması 5 bin 440 liradan  1.390 dolar olarak hesaplanmıştır.
  • Öğrenci başına ayrılan eğitim harcama bütçelerinde 5 yıllık dönemdeki dolar bazında görülen düşüş dolardaki yükselmeden kaynaklanmaktadır.

Tartışma, Öneriler ve Sonuç;

Dengeli ve sürdürülebilir kalkınma hedefi ile uyumlu bir nüfus yapısının olması ancak, eğitimin niteliğinin ve nitelikli eğitim verilecek yurttaşların yaşamlarının iyileştirilmesi ve niteliğinin yükseltilmesiyle olanaklıdır. Dolayısıyla bu durum, ülke genelinde yaklaşık 18 milyon öğrenciye nitelikli eğitim-öğretim sunulması için, yüksek bir finansmanın gerekli olduğu gerçeğini gündeme getirmektedir. Ancak eğitimden beklenen toplumsal, siyasal ve ekonomik işlevlerin yerine getirilmesi ve bilgi toplumu olma yolunda, Türkiye’de eğitime ve yükseköğretime ayrılan kaynakların yeterli olmadığı genel kabul gören bir olgudur. Ekonomik ve toplumsal kalkınmanın gerçekleştirilebilmesi için eğitime yeterli kaynak ayrılması ve bu kaynakların önceliklere uygun olarak planlı dağıtımı ve kullanımı, bugüne kadar hazırlanan 5 yıllık kalkınma planlarında öngörülmüştür. Bu alanda gelişmeler sağlanmasına karşın, istenilen düzeye ulaşılamamış, diğer bir deyişle planlı kalkınma hedeflerinin çok uzağında kalınmıştır

GSMH ve konsolide bütçeden eğitime ayrılan payın ya sabit kalması ya da yeterli düzeyde artmaması, zaman zaman da azalması,planlı dönemde plansız bir eğitim politikası izlendiğini göstermektedir”.  Diğer bir deyişle, eğitim harcamalarının öğrenci artışına paralel olarak gerçekleşmediği görülmektedir. Örneğin son 5 yılda, eğitimin tüm tür ve düzeylerinde örgün öğrenci sayısının ve okullaşma oranlarının artmasına rağmen, eğitime ayrılan payın aynı oranda artmaması, bu yıl olduğu gibi ekonomik krizler gerekçe yapılarak tasarruf yapma yoluna gidilmesi, eğitim hizmetlerinin yeterli düzeyde verilemediğini göstermektedir. Verilmek istenen hizmetle, eğitime ayrılan kaynak arasında büyük bir dengesizlik vardır. Yalnızca okullaşma oranlarının yükseltilmesi için değil, aynı zamanda okulların çağdaş gereksinimlere yanıt verebilecek yapıya sahip olması ve modern teknolojilerle donatılması için de eğitim bütçesi yeterli değildir.

Önümüzdeki dönemde başta GSMH’dan ve konsolide bütçeden eğitime ayrılan payın arttırılması olmak üzere, bu payın okullar arasında dağılımının ayrım yapmadan gerçekleştirilmesi, okulların yeterli ve gerekli alt yapıya/donanıma kavuşturulması, hizmetin bütün yurttaşlara eşit ve nitelikli sunulması, eğitim emekçilerine insanca yaşamaları için gerekli olan ekonomik ve sosyal olanakların sağlanması ancak ve ancak eğitim bütçe cetvelinin eğriliğinin düzeltilmesinden, cetvelin doğru çizgi çizmeye başlamasından geçmektedir.  Bu yapılmadığı sürece tartışmalar ve sorunlar sürmeye devam edecektir.

Alaaddin Dinçer/Eğitimci 07.09.2019

 

YAZARIN DİĞER YAZILARINDAN: